ಆದಿಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜೀವನಗಾಥೆ, ದರೋಡೆಕೋರನಿಂದ ರಾಮಾಯಣದ ಮಹಾಕವಿಯಾದ ರೋಚಕ ಪಯಣ!

ಭಾರತದ ಸನಾತನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲ; ಧರ್ಮ, ಕರ್ತವ್ಯ, ತ್ಯಾಗ, ಪ್ರೀತಿ, ಸಹೋದರತ್ವ, ಸ್ನೇಹ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾರುವ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಭಾರತೀಯರ ಜೀವನ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಮಾಯಣ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ.

ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ಆದಿಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜೀವನವೂ ಅಷ್ಟೇ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಪಾರಂಪರಿಕ ಕಥನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ರತ್ನಾಕರನೆಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಆತ್ಮಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಮುಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಹಾಗಾದರೆ, ಈ ಮಹರ್ಷಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೇನು? ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಬದಲಿಸಿದ ಘಟನೆ ಯಾವುದು? ರಾಮಾಯಣದ ರಚನೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾದ ಪ್ರಸಂಗ ಯಾವುದು? ಸೀತಾಮಾತೆ, ಲವ-ಕುಶರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಪಾತ್ರವೇನು? ಅವರ ಜೀವನದಿಂದ ಇಂದಿನ ಸಮಾಜ ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ಪಾಠಗಳೇನು? ಬನ್ನಿ, ಈ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳೋಣ.

ರತ್ನಾಕರನಿಂದ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರೆಗೆ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ವಿವಿಧ ಪೌರಾಣಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಕಥನಗಳಿವೆ. ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಒಂದು ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ರತ್ನಾಕರ.  ಅವರು ಭಗವಾನ್‌ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಚೇತ ಎಂಬುವರ ಮಗನಾಗಿದ್ದರು.  ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಬಾಲಕ ರತ್ನಾಕರನನ್ನು ಭೀಲಾನೀ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಭೀಲ್‌ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಬೆಳೆದರು.  ಕುಟುಂಬದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬೇಟೆಗಾರರ ಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದ ರತ್ನಾಕರ, ಆ ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬೇಟೆಯಾಡುವುದನ್ನು ಕಲಿತರು.  ಭೀಲ್‌ ಕುಟುಂಬದವರು ಬೇಡ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರನ್ನು ಬೆದರಿಸಿ, ಅವರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ದರೋಡೆಕೋರನಾದರು. . ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾನು ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ರತ್ನಾಕರನಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ಕ್ರಮ ಸರಿಯೇ, ತಪ್ಪೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದಿನ ಅವರ ಜೀವನದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸುವ ಘಟನೆ ನಡೆಯಿತು.

ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಭೇಟಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಆತ್ಮಪರಿವರ್ತನೆ

ಒಂದು ದಿನ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ರತ್ನಾಕರ ಎದುರಿಸಿದರು. ಅವರನ್ನು ದೋಚುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತಡೆದರು. ಆದರೆ ನಾರದರು ಭಯಪಡದೆ, ರತ್ನಾಕರನ ಕೃತ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ನೀನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪಾಪದ ಕೆಲಸದಿಂದ ನಿನ್ನ ಕುಟುಂಬವೂ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೀಯಲ್ಲವೇ? ಹಾಗಾದರೆ, ಆ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಅವರು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾರದರು ಮುಂದಿಟ್ಟರು ಎಂಬುದು ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥನ.

ರತ್ನಾಕರನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು. ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ತಪ್ಪುಗಳಿಗೆ ಕುಟುಂಬದವರು ಹೊಣೆ ಹೊರುತ್ತಾರೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಕುಟುಂಬದವರು ಅವರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಹೊಣೆ ತಮ್ಮದು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

ಇದರಿಂದ ರತ್ನಾಕರನಿಗೆ ಆಘಾತವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಅರಿವು ಮೂಡಿತು. ಮರಳಿ ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಅವರು, ಈ ಅಧರ್ಮದ ಬದುಕಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ನಾರದರು ಅವರಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು.

ಮರ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮ ನಾಮದವರೆಗೆ!

ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ರತ್ನಾಕರನಿಗೆ ರಾಮ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಜಪಿಸಲು ನಾರದರು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆತನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾರದರು ಮರ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಮರ, ಮರ, ಮರ ಎಂದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಜಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಆ ಧ್ವನಿಯು ಕ್ರಮೇಣ ‘ರಾಮ, ರಾಮ ಎಂಬ ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯ ರೂಪ ಪಡೆದಿತು ಎಂಬುದು ಈ ಕಥೆಯ ವಿಶೇಷ.

ರತ್ನಾಕರರು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಹಸಿವು, ದಾಹ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅರಿವನ್ನೂ ಮರೆತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರ ಸುತ್ತಲೂ ಹುತ್ತ ಬೆಳೆದಿತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತಕ್ಕೆ ‘ವಲ್ಮೀಕ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು ಎಂಬುದು ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆ.

ಈ ಕಥೆಯ ಸಾರಾಂಶ ಬಹಳ ಸರಳವಾದರೂ ಗಾಢವಾಗಿದೆ: ಮನುಷ್ಯನ ಹಿಂದಿನ ಬದುಕು ಎಷ್ಟೇ ತಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಅರಿತು ಬದಲಾಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ ಹೊಸ ಬದುಕಿಗೆ ದಾರಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ದುರಂತ, ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಉದಯ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಇದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಉದಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಿನ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ತಮಸಾ ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಮರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿ ಕಾಣಿಸಿತು.

ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೇಡನೊಬ್ಬ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿ ಬಲಿಯಾಯಿತು. ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಗಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಈ ದೃಶ್ಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕದಡಿತು. ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು:

“ಮಾ ನಿಷಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ತ್ವಮಗಮಃ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ ।
ಯತ್ಕ್ರೌಂಚಮಿಥುನಾದೇಕಮವಧೀಃ ಕಾಮಮೋಹಿತಮ್ ॥”

ಸರಳಾರ್ಥ: ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಕೊಂದ ನೀನು, ಓ ಬೇಡನೇ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶಾಶ್ವತವಾದ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದಿರಲಿ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಆಕ್ರೋಶ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ‘ಶ್ಲೋಕ’ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಶೋಕದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದ ಈ ಪದ್ಯವೇ ಮುಂದೆ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು ಎಂಬ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ. ಪರರ ನೋವನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಕರಗುವ ಕರುಣೆಯೇ ಮಹಾನ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜನನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

ನಾರದರಿಂದ ರಾಮಕಥೆಯ ಪರಿಚಯ

ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಪದ್ಯದ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಎಂಬುದು ರಾಮಾಯಣದ ಆರಂಭಿಕ ಕಥನ.

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಾರದರನ್ನು, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಂತ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಕೃತಜ್ಞ, ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದ ಮತ್ತು ಜನಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಆದರ್ಶ ಪುರುಷ ಯಾರು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ನಾರದರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ರಾಮ, ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗಿನ ಬಾಂಧವ್ಯ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರೊಂದಿಗಿನ ಸ್ನೇಹ, ರಾವಣನ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು.

ಈ ಕಥೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಚಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿತು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ದೈವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇದೆ. ಅದರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಜೀವನವನ್ನು ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು ಎಂದು ರಾಮಾಯಣದ ಪಾರಂಪರಿಕ ನಿರೂಪಣೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

24,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮಹಾಕಾವ್ಯ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪಾರಂಪರಿಕವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 24,000 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಏಳು ಕಾಂಡಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ,

• ಬಾಲಕಾಂಡ — ರಾಮನ ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು.
• ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ವರಗಳು ಮತ್ತು ರಾಮನ ವನವಾಸ.
• ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ — ವನವಾಸದ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೀತಾಪಹರಣ.
• ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ — ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ.
• ಸುಂದರಕಾಂಡ — ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾಪಯಣ, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಂದೇಶ.
• ಯುದ್ಧಕಾಂಡ — ಲಂಕೆಯ ಯುದ್ಧ, ರಾವಣನ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಪುನರ್ಮಿಲನ.
• ಉತ್ತರಕಾಂಡ — ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಜೀವನ, ಸೀತೆಯ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಲವ-ಕುಶರ ಕಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಸಂಗಗಳು.

ಸೀತಾಮಾತೆಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ ಮಹರ್ಷಿ

ರಾಮಾಯಣದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥನದ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಾದ ನಂತರ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಅಪವಾದಗಳಿಂದಾಗಿ ಆಕೆಯನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತುಂಬು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೀತಾಮಾತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆಕೆಗೆ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಮನೆತನದ ವಿವಾದವಾಗಲಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಪವಾದವಾಗಲಿ, ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಗರ್ಭಿಣಿ ಮಹಿಳೆಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುವುದು ಅವರ ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತಾಮಾತೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಲವ ಮತ್ತು ಕುಶ ಎಂಬ ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಕಲಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ರಾಮಾಯಣದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿದೆ.

ಲವ-ಕುಶರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣದ ಶಿಕ್ಷಣ

ಲವ ಮತ್ತು ಕುಶರು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ರಾಮನ ಜೀವನಗಾಥೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸಂಗೀತಮಯವಾಗಿ ಹಾಡುವಂತೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರು ಎಂದು ರಾಮಾಯಣದ ಕಥನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ನಂತರ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಲವ-ಕುಶರು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮದೇ ಜೀವನದ ಕಥೆಯನ್ನು ಈ ಬಾಲಕರು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ಘಟನೆಗಳು, ಸೀತೆಯ ಸಂಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಕಾವ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಕೇವಲ ಅಧಿಕಾರ ಅಥವಾ ಬಲದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಸಮಾಜದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಇಡಬಲ್ಲವು. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕವಿಯಲ್ಲ; ಶಿಕ್ಷಕ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯದಾತನಾಗಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಅಹಂಕಾರ ಇಳಿಸಿದ ಪ್ರಭು ಶ್ರೀರಾಮ

ಲವ ಕುಶ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳಾದಿಯಾಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ರಚಿಸಿದ ಮಹಾ ಕಾವ್ಯ ಜನ ಜನಿತವಾಗಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ಕೀರ್ತಿ ಬರಲಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಅಹಂ ಆವರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿ ಅದು ಅವರ ಮುಂದಿನ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗತೊಡಗಿ ಅದು ಮೋಕ್ಷದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಹಂ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಡಚಣೆ ಅಗಬಹುದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರ ಅವರಿಗೆ ಪಾಠವೊಂದನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಆಂಜನೇಯನಿಗೆ ಸೂಚನೆಯೊಂದನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅದೊಂದು ದಿನದ ಮುಂಜಾನೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಹಾರೆಕ್ಕೆಂದು ಹೊಗಿದ್ದಾಗ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಬಂಡೆಗಳತ್ತ ಹರಿದು ಅದರ ಮೇಲಿದ್ದ ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಓದುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆಲ್ಲಾ ಅವರಿಗೇ ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅರೇ ಇಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿ, ಸೊಗಸಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿ ಈ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಅದೂ ಇಂತಹ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ? ಇಷ್ಟು ಸರಾಗವಾದ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಜನರು ಓದಿದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಓದಲಾರರು ಎಂಬ ಬೇಸರ ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ರಾಮನ ಭಂಟ ಹನುಮಂತ, ಇದು ಹನುಮದ್ ರಾಮಾಯಣವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದು ನಾನೇ ಎಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಆ ಕಲ್ಲು ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಬರೆದದ್ದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕುಗ್ಗಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಹನುಮಂತ ಈಗ ಅವರ ಅಹಂಭಾವ ಕರಗಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತ ಕೂಡಲೇ, ಆ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ಅಂದು ಇಂದು ಮುಂದೆಂಯೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವೇ ಮೂಲ ರಾಮಾಯಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದಾಗಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ನೈತಿಕ ಸಂದೇಶ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅಸೂಯೆ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೆ, ವಿನಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಗುಣ.

ರಾಮಾಯಣ ಇಂದಿಗೂ ಏಕೆ ಪ್ರಸ್ತುತ?

ರಾಮಾಯಣವು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಥನಗೊಂಡಿದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮಾಯಣದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಹರಿಕಥೆ, ಯಕ್ಷಗಾನ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಕಲೆಯ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿವೆ.

ಇದರ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಅದು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಜೀವನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು. ತಂದೆ-ಮಗನ ಸಂಬಂಧ, ಸಹೋದರರ ಬಾಂಧವ್ಯ, ದಾಂಪತ್ಯದ ನಿಷ್ಠೆ, ಸ್ನೇಹದ ಮಹತ್ವ, ಅಧಿಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಾಲ ಬದಲಾದರೂ ಮಾನವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿವೆ.

ರಾಮಾಯಣದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಓದುಗರು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು. ಆದರೂ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಮನುಷ್ಯನ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಇತರರ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.

ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ರಾಜನಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಗೂ ಬರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ರೀತಿ, ಕರ್ತವ್ಯದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗುಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀರಾಮರಕ್ಷಾ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ವಂದನೆ

ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಕಾವ್ಯಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕವೊಂದು ಶ್ರೀರಾಮರಕ್ಷಾ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ:

“ಕೂಜಂತಂ ರಾಮ ರಾಮೇತಿ ಮಧುರಂ ಮಧುರಾಕ್ಷರಮ್ ।
ಆರುಹ್ಯ ಕವಿತಾಶಾಖಾಂ ವಂದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಕೋಕಿಲಮ್ ॥”

ಇದರ ಭಾವಾರ್ಥ ಹೀಗಿದೆ: ಕಾವ್ಯವೆಂಬ ಮರದ ಕೊಂಬೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ರಾಮ, ರಾಮ ಎಂದು ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುವ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಎಂಬ ಕೋಗಿಲೆಗೆ ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕೋಗಿಲೆಯ ಇಂಪಾದ ಧ್ವನಿಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಈ ಸ್ತುತಿ, ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಜನಮನಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದ ಮಹಾಕವಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು ಎಂದರೆ ಅವರ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು

ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಜೀವನವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಜಾತಿಗಿಂತಲೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವೇ ಮಹತ್ವ ಎನಿಸಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾರೂ ಸಹಾ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಬರುವ ಜಾತಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸದೇ ಅವರವರು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸದಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಜ್ವಲಂತ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜನ್ಮತಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿದ್ದ ರತ್ನಾಕರ ನಂತರ ವಿಧಿಯಾಟದಿಂದಾಗಿ ಬೇಡರ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ, ಅಕ್ಷರಶಃ ಬೇಟೆಗಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ತಮ್ಮ ತಪಶ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಮಹಾನ್ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆ ಯಾರು ಬೇಕಾದರು ತಮ್ಮ ಅರ್ಹತೆಯಿಂದಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೇರ ಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವುದು ಇಂದು ಜಾತೀಯತೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕದಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಬೇಳೆ ಬೇಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ನೀತಿ ಪಾಠವಾಗಬಹುದು.

ಆದಿಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜೀವನಗಾಥೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಕವಿಯ ಪರಿಚಯವಲ್ಲ. ಅದು ಆತ್ಮಪರಿವರ್ತನೆ, ಕರುಣೆ, ಜ್ಞಾನ, ವಿನಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಕಥೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿಯಂದು ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ತಪ್ಪು ಕಂಡಾಗ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ನೆರವಾಗುವುದು, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವುದು, ಜಾತಿ-ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಾರತಮ್ಯ ಮಾಡದೆ ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಜೀವನದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ಓದುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅವು ಸಾರುವ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಆದಿಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜೀವನ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಶಾಶ್ವತ ಸಂದೇಶವೂ ಇದೇ ಅಲ್ವೇ?

ಏನಂತೀರೀ?
ನಿಮ್ಮವನೇ ಉಮಾಸುತ