ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಮೈಸೂರು ದಸರಾಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯ ನೆಲೆಯ ಕಥೆ, ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಆರಂಭವಾದ ರಾಜ ವೈಭವದ ಪಯಣ
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ನವರಾತ್ರಿ ಬಂದಾಗ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮೊದಲು ಬರುವುದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ. ಅರಮನೆಯ ದೀಪಾಲಂಕಾರ, ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿ, ಅಲಂಕೃತ ಆನೆಗಳು, ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ, ವಾದ್ಯ–ವೈಭವ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು. ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಇಂದು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದರೆ?
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ನಿಜಕ್ಕೂ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತೇ?
ಇಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು
ದಸರಾ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ರಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿತೇ?
ದಸರಾ ಅಥವಾ ಮಹಾನವಮಿ ಆಚರಣೆ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ರ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನದು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾನವಮಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶಕ್ತಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಸೇನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜ ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿಯೂ ಅದು ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ನಂತರ ಆ ಪರಂಪರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.
ಆದ್ದರಿಂದ 1610ರ ಮಹತ್ವವೇನು?
ಮೊದಲನೇ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಾಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಪುನರ್‌ರೂಪಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಭವ್ಯವಾದ ರಾಜೋತ್ಸವದ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡಿದರು. ಅಧಿಕೃತ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸವೂ 1610ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ I ಅವರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಿಸಿದುದನ್ನು ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತವೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.
1610, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ
17ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. 1610ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವೈಭವದಿಂದ ನಡೆಸಿದರು ಎಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು ಇದನ್ನು ವಿಜಯೋತ್ಸವ ಅಥವಾ ವಿಜಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಕೇವಲ ದೇವಿಯ ಪೂಜೆಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು:
- ರಾಜನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಪ್ರದರ್ಶನ,
- ರಾಜ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ,
- ಸೇನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸಂಕೇತ,
- ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ,
- ಕಲೆ–ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉತ್ಸವ,
- ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರಮನೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ
ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಸರಾವನ್ನು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಓದಬಹುದು. ರಾಜನ ಶಕ್ತಿ ಎಷ್ಟು? ರಾಜ್ಯ ಎಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧ? ಸೇನೆ ಎಷ್ಟು ಬಲಿಷ್ಠ? ಅರಮನೆಯ ವೈಭವ ಹೇಗಿದೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ದಸರಾ ಉತ್ಸವವೇ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಇಂದಿನ ದೆಹಲಿಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಥ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಜನವರಿ 26ರ ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ಪೆರೇಡ್ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾಕ್ಕೆ ಅದ್ಭುತ ಸಾಕ್ಷಿ — 1647ರ ದಾಖಲೆ
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕವಿ ಗೋವಿಂದ ವೈದ್ಯರ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ವಿಜಯ ಕೃತಿ. ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ರ ಕಾಲದ ದಾಖಲೆ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಬಾರದು; ಈ ಕೃತಿಯು ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ 1647ರ ಕಾಲದ ದಸರಾ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿವರಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಎಷ್ಟು ಅದ್ದೂರಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಆಗಿನ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಹೇಗಿತ್ತು ಗೊತ್ತೇ?
1647ರ ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದ ನಗರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಗೋವಿಂದ ವೈದ್ಯರು ಅದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಟ್ಟಣದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಗರವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಪಡಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇತ್ತು ಎಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಗಣ್ಯರು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಳುನಾಡು, ಕೊಡಗು, ಕೊಂಕಣ, ಮಲಬಾರ್, ತಂಜಾವೂರು ಮತ್ತು ಮದುರೈ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಜನರು ಉಡುಗೊರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಈ ದಾಖಲೆಯಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರೆಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಅಂದರೆ, ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಒಂದು ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜೋತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು.
ದಸರಾ ಎಂದರೆ ಆಗ ಕೇವಲ ಪೂಜೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ!
ಇದು ಬಹುಶಃ ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಮಾಹಿತಿ. 1647ರ ದಸರಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪೂಜೆ, ಮೆರವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಮಾತ್ರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ,
- ಕುಸ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು,
- ವಜ್ರಮುಷ್ಠಿ ಕಾಳಗ,
- ಕೋಳಿ ಕಾಳಗ,
- ಗೂಳಿ ಕಾಳಗ,
- ಮಾಯಾಜಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನ,
- ಕಾವ್ಯ,
- ಚಿತ್ರಕಲೆ,
- ಮನರಂಜನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು
ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಅಂದರೆ ಇಂದಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉತ್ಸವ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳು ಅಂದಿನ ರಾಜದಸರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಇನ್ನೊಂದು ಅಪರೂಪದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಆ ಕಾಲದ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಮನರಂಜಕರಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಚಿತ್ರಣವೂ ಇದರಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಪಾತ್ರ
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾವೇರಿ ತೀರದ ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತಿನ ಕೇಂದ್ರ. ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಸರಾ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಅಂತಿಮ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವಾಗಿಯೂ ರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಇಂದಿನ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ದಸರಾದಲ್ಲಿಯೂ ಮೆರವಣಿಗೆ ಬನ್ನಿಮಂಟಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ದಸರಾವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದನೇ?
1761ರಿಂದ 1799ರವರೆಗೆ ಹೈದರಾಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿ–ಟಿಪ್ಪು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾನವಮಿ/ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಮುಂದುವರಿದಿತ್ತು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅದು ಹಿಂದಿನ ಒಡೆಯರ ಕಾಲದ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜೋತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು.
1799 — ದಸರಾ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೊರಟ ವರ್ಷ
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಇತಿಹಾಸದ ದೊಡ್ಡ ತಿರುವು 1799. ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲ–ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಸೋತ ನಂತರ ಒಡೆಯರ ರಾಜವಂಶ ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂತು. ರಾಜಧಾನಿಯೂ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಯಿತು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ರಾಜದಸರೆಯ ಕೇಂದ್ರವೂ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸರಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ದಸರಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ರಾಜೋತ್ಸವದಿಂದ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಮಹೋತ್ಸವವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿತು.
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಹೇಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೈಭವ ಪಡೆದಿತು?
ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ದಸರಾ ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಅರಮನೆ ಅದರ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆಯಿತು. ಮುಂದೆ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಇನ್ನೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅರಮನೆ ದರ್ಬಾರ್ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ,
- ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನ,
- ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ,
- ಸಂಗೀತ,
- ನೃತ್ಯ,
- ದೀಪಾಲಂಕಾರ,
- ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆ,
- ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ
ಮುಂತಾದವುಗಳು ದಸರೆಯ ಭಾಗವಾದವು. ಹೀಗಾಗಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ರಾಜರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉತ್ಸವದಿಂದ ಜನರ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು.
ಹಾಗಾದರೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನು?
ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಪರಂಪರೆಯ ಎರಡು ಅಧ್ಯಾಯಗಳೆಂದು ನೋಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ.
| ಅಂಶ | ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ದಸರಾ | ಮೈಸೂರು ದಸರಾ |
|---|---|---|
| ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆರಂಭ | 1610ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ I ಕಾಲದಲ್ಲಿ | 1610ರ ಪರಂಪರೆಯೇ ನಂತರ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ |
| ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿ | ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ | 1799ರಿಂದ ಮೈಸೂರು |
| ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ | ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆ–ದೇವಾಲಯ ಪ್ರದೇಶ | ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ |
| ಇಂದಿನ ಸ್ವರೂಪ | ತುಸು ಸರಳ, ಪರಂಪರೆ–ಕೇಂದ್ರಿತ | ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯ, ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಉತ್ಸವ |
| ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ | ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗ | ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ |
| ಮೆರವಣಿಗೆ | ಬನ್ನಿಮಂಟಪದಿಂದ ರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದತ್ತ | ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಬನ್ನಿಮಂಟಪದತ್ತ |
| ಅವಧಿ | ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸವ | 10 ದಿನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ದಸರಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ |
| ಪ್ರಮುಖ ಒತ್ತು | ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಜಾನಪದ | ರಾಜಪರಂಪರೆ, ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಭವ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವ |
ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಾಮ್ಯ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಇಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಆಗಿದೆ;. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ದಸರಾ ತನ್ನ ಮೂಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ — ಮೆರವಣಿಗೆಯ ದಿಕ್ಕೇ ಬದಲಾಗಿದೆ!
ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಬನ್ನಿಮಂಟಪದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಎರಡೂ ದಸರಾಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಮತ್ತೆ ಯಾವಾಗ ಜೀವಂತವಾಯಿತು?
ರಾಜಧಾನಿ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋದ ನಂತರ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪುನಃ ಜನರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 2007ರಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ದಸರಾವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಆರಂಭವಾದವು ಎಂದು ಹಲವು ವರದಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ನಂತರ ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇದು ಮತ್ತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ಸವದ ರೂಪ ಪಡೆಯಿತು.
ಜಂಬೂ ಸವಾರಿಯನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ನಂತರ ನಡೆಯಿತು. ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳು 2009ನ್ನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವು 2010ನ್ನು ಅದರ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೊದಲ ವರ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ 2009–10ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿಗೆ ಹೊಸ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಚಾಲನೆ ದೊರೆಯಿತು ಎನ್ನುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸುರಕ್ಷಿತ.
ಇಂದಿನ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ
ಇಂದು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅಲಂಕೃತ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ,
- ನಾದಸ್ವರ,
- ವೀರಗಾಸೆ,
- ನಂದಿಧ್ವಜ,
- ಜಾನಪದ ಕಲಾ ತಂಡಗಳು,
- ವಿವಿಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ತಂಡಗಳು,
- ಟ್ಯಾಬ್ಲೋಗಳು,
- ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ
ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ. 2012 ಮತ್ತು 2013ರ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಬಿಮನ್ಯು ಆನೆಯು ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿದ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿಯ ವಿವರಗಳಿವೆ.
ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ದಸರಾ ಹೇಗಿತ್ತು?
ಇಂದು ನಾವು ದಸರಾವನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳು, ಧ್ವನಿವರ್ಧಕಗಳು, ದೊಡ್ಡ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಸಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ 1647ರಲ್ಲಿ? ವಿದ್ಯುತ್ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಾವಿರಾರು ದೀಪಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂದಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಜಾಹೀರಾತುಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಮನೆ–ಮನೆಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಇತ್ತು. ಇಂದಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕಾವ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ಕುಸ್ತಿ, ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿದ್ದವು. ಇಂದಿನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅತಿಥಿಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ರಾಜಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಗಣ್ಯರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂದರೆ ಉತ್ಸವದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗಿದೆ; ಉತ್ಸವದ ಮೂಲ ಮಾನವೀಯ ಉತ್ಸಾಹ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಏಕೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗಬೇಕು?
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಮ್ಮೆ. ಆದರೆ ಆ ವೈಭವದ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ,
ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆ → ಮೊದಲನೇ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ → 1610ರ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ → ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ರಾಜಪರಂಪರೆ → 1799ರ ರಾಜಧಾನಿ ಬದಲಾವಣೆ → ಮೈಸೂರಿನ ಭವ್ಯ ದಸರಾ ಎಂಬ ಒಂದು ನಿರಂತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸರಪಳಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಮೈಸೂರು ದಸರಾಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯ.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ, ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಮರೆತ ಮೊದಲ ಪುಟ
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಎಂದರೆ ಅರಮನೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅರಮನೆಯ ಮೊದಲು ಕೋಟೆನಗರಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ I ಅವರು 1610ರಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೊಸ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಅಧ್ಯಾಯ ಬರೆದರು. ಇಲ್ಲಿಯೇ 1647ರ ದಸರಾ ವೈಭವವನ್ನು ಗೋವಿಂದ ವೈದ್ಯರು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹಬ್ಬವು ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಬದುಕನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿತು.
1799ರಲ್ಲಿ ರಾಜಧಾನಿ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋದರೂ ದಸರಾ ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇಂದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಜಗತ್ತಿನ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಬೇರುಗಳು ಕಾವೇರಿಯ ತಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆನಗರಿಯ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಕೇವಲ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ದಸರಾ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯ.
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಅದರ ಭವ್ಯ ವರ್ತಮಾನವಾದರೆ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ದಸರಾ ಅದರ ಮರೆಯಲಾಗದ ಭೂತಕಾಲ. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಅಲ್ವೇ?
